Operativno Slobodno zidarstvo

Mišljenja o nastanku slobodnog zidarstva različita su i često suprostavljena, mada ona argumentaciju traže i nalaze u istim povijesnim izvorima. Ne ulazeći u brojne legende o nastanku Slobodnog zidarstva, valja se posebno zadržati na povijesti tzv. Operativnog (radnog) masonstva. U srednjem vijeku javljale su se različite organizacije udruženja zanatlija. Najstariju vrstu bratstva, pored religijske, koja imaju i socijalnu svrhu. Religijska se ogledala u poštovanju zajedničkog oltara, obavljanju božje službe, dok se socijalna svrha iscrpljivala u pomaganju siromašnim članovima i njegovanju bolesnih.

GILDE su bile neka vrsta socijalne organizacije, zadružnog povezivanja radi uzajamnog osiguranja, a pružale su i pravnu zaštitu svojim članovima, naravno, u mjeri koja je bila ostvarljiva i moguća u feudalnom društvu.

CEHOVI su u ovom nizu organiziranja najkasniji oblik organizacije i imali su stručni karakter. Razvojem su se gilde i cehovi, odnosno esnafi, gotovo ujedinili, kako po formama organiziranja, tako i po svom karakteru. U Engleskoj, bratstva kao posebna udruženja zanatlija opstaju sve do 1547. god. kada su i zakonom ukinuta. 

GRADITELJSTVO Razvoj samog graditeljstva i građevinskog zanata, pa samim tim i udruženja zanatlija ubrzano se razvijao širom gotovo cijele Europe. I pored toga što su uočljive individualne razlike tadašnjih graditelja od zemlje do zemlje, proizvodne snage, podjela i svrha građenja uvjetovali su prilično internacionalizaciju građevinarstva i arhitekture. Dodiri francuskih, talijanskih, španjolskih i engleskih majstora učinili su da i njihove organizacije budu zasnovane na sličan pa čak i isti način. Graditeljstvo dobiva značajan zamah prodorom i razvojem gotske arhitekture, koja predstavlja skok u odnosu na romaniku, jer je izrasla na izmijenjenim, kvalitativno novim društvenim uvjetima razvijenog feudalizma. Zanatlije se po gradovima udružuju u cehove, esnafe, akumulirajući sve veću snagu tako da postaju jak, nov i svjež društveni stalež. Sa dolaskom većeg bogatstva, oni dobivaju i sve veći ekonomski i politički značaj, čime utječu i na snaženje gradskih općina. 

Kao i predstavnici drugih zanata, i graditelji – klesari imaju svoja udruženja i organizacije koje za razliku od drugih vremenom gube stacionarni karakter, jer je potražnja za njima bila velika, a građevine su se podigle širom zemlje. Ovdje treba imati u vidu činjenicu da je to još vrijeme kada je potražnja za majstorima bila velika, a njihov broj nedovoljan, pa su se majstori više gradskih cehova udruživali kako bi uspješno okončali građenje nekog od naručenih objekata. Zbog takvih potreba udruženja zidara se prvobitno i javljaju u obliku bratstva koja su se rasprostranila širom većih oblasti u pojedinim zemljama.

U takvim bratstvima su, u početku, svi članovi bili jednaki i oslovljavali su se sa “drugovi” (fellows). Vođenje građenja bilo je povjereno “majstoru” (master), a odmah uz njega su bili “nadzornici” (wardens). Ostali članovi bratstva imali su jednake obaveze i prava. I pored toga što učenici “šegrti” nisu bili punopravni članovi bratstva, ili lože (građevinske kolibe koje su, uslijed toga što se često gradilo izvan mjesta prebivališta  majstora, bile svojevrsni domovi graditelja) tek pošto bi izučili vještinu građenja da samostalno mogu da izvoditi i najzahtjevnije lukove i svodove.

Na početku se prijem učenika obavljao na godišnjim skupštinama, koje su se održavale za cijelu zemlju, ali su zbog teškoća pri putovanjima i nemogućnosti da majstori iz najudaljenijih krajeva pristignu na vreme, često pretvarale u skupštine pojedinih grofovija. Godišnje skupštine imale su svrhu da, po pravilu, bratstvo graditelja učine što čvršćim, a na njima se razmatralo i pitanje daljeg unapređenja bratstva (fraternity), ispostavljali su se računi, sudilo se prekršiocima pravila ponašanja, uvodili su se novi punopravni članovi. Tako je bratstvo u ovim godišnjim skupštinama, kao i u zajedničkim običajima i zaštitnicima, patronima, imalo kohezijski faktor.

Trostepenost organizovanja bratstva (učenik-šegrt, pomoćnik-kalfa i majstor), prema tvrdnji izvjesnih Slobodnozidarskih povjesničara, u Englesku je prenijet iz Njemačke, gdje je ovo udruženje bilo bolje organizirano. Među prvim graditeljima treba razlikovati takozvane slobodne zidare, ili klesare (freemasons) i sirove klesare (rough masons); prvi su izrađivali slobodno kamenje (free stones), odnosno stupove nosače, lukove i slično, dok su drugi imali zadatak da prosto obrade kamen.

Jedna od najjačih veza između članova bratstva bila je godišnja skupština koja se u Engleskoj i Njemačkoj redovno održavala 24. juna, na dan Svetog Ivana Krstitelja. Skupština je predstavljala vrhovni organ bratstva, sa obavezom donošenja pravila. I pored izražene želje da njihovim skupštinama ne prisustvuju izaslanici vlasti, njihova uloga se vremenom svela na puke promatrače koji nisu imali uticaja na unutrašnje stvari samog bratstva. Članovi bratstva budno su čuvali svoje stručne, tehničke tajne, kao što su vrlo rigorozno postupali u situacijama kada bi bilo koji od njihovih članova odavao tajne znake za međusobno raspoznavanje i specifične obrede, rituale. Uslijed općeg društvenog razvoja i sve izgrađenijeg bratstva, s vremenom se mijenjaju i prilike, pa graditeljski zanat dobija stalnost u mestu stolovanja, čime se stvaraju i uvjeti za stvaranje ceha kao organizacije.

Za vladavine Edwarda VI, 1574. godine, po reformaciji u Engleskoj, tadašnja bratstva su ukinuta, a njeni članovi uzimaju druge forme organiziranja i postaju tipični esnafi. Veza između članova bratstva bila je suviše jaka da se mogla jednim zakonskim aktom prekinuti. Unutar ceha članovi zabranjenog bratstva stvaraju novo udruženje “Društvo slobodnih zidara” (Society of freemasons), koje živi kao uži, zatvoreni krug, sa posebnim ciljevima. 

U Društvu slobodnih zidara sve češće se javljaju i negraditeljski članovi, koje istorijski izvori nazivaju primljenim masonima (accepted masons). Društvo slobodnih zidara, kao nastavak ranijeg bratstva i esnaf zidara – građevinara, kao udruženje u čijem okrilju ono boravi, imali su zajedničku klasu, isto mjesto boravka, s tim da su brojni članovi esnafa bili ujedno i članovi društva, što u obrnutom slučaju nije pravilo. Polovinom 17. vijeka cjelina oba udruženja naziva se “Free and accepted masons” (Slobodni i primljeni zidari).

Godine 1633. arhitekta Nikola Stone je izabran za prvog starešinu Društva. Zajedno sa njim član Društva slobodnih zidara ujedno i vrhovni građevinski nadzornik u Engleskoj, Indigo Jones su započeli gradnju katedrale Svetog Petra u Londonu, koja nije dovršena jer je sve što su do 1661. godine napravili izgorjelo u velikom požaru. Zidarski esnaf postepeno gubi svoj nekadašnji značaj, nadolaze novi majstori i drugačiji način gradnje, sa modernom i usavršenom tehnologijom. Čak ni potreba intenzivnog obnavljanja Londona, poslije velikog požara 1661. godine, ne uspijeva povratiti staru snagu i slavu zidarskom cehu. Broj loža, koje su i dalje bile posebne i osnovne jedinice organizacije, sve više se smanjuje, da bi početkom 18. stoljeća London imao samo još četiri lože, čime je nekada moćno bratstvo spalo na najniže grane, tužno svjedočeći o novom dobu i njegovim zahtjevima.